قاضى احمد تتوى / آصف خان قزوينى

4619

تاريخ الفي ( فارسى )

انعام‌هاى زياده از حدّ مىداد ، يلبغا همه‌جا زبان به بدگفتن سلطان مىگشود و اين سخنان به سلطان مىرسيد و از غصّه چون مار بر خود مىلرزيد كه چرا اين بداصل را تربيت كردم . در مقام آن شد كه به هر طريق كه تواند دفع او نمايد . در روز سه‌شنبه چهارم جمادى الأول همين سال به سلطان خبر رسيد كه يلبغا در مقام آن است كه غدرى انديشد . سلطان فرصت غنيمت دانسته در همين شب بىاستعداد با جمعى از نزديكان به گمان آنكه يلبغا را غافل درخواهد يافت ، سبكى كرده به طرف خانهء يلبغا روان شد . وفاداران مصر كه نزديك سلطان بودند ، فى الحال به يلبغا خبر رسانيدند و هنوز سلطان روان نشده بود كه يلبغا سامان مردم خود نموده و مستعد جنگ شد و گمان سلطان آنكه در خواب غفلت است . چون نزديك به منزل او رسيدند ، يلبغا بيرون آمده جنگ كرد و چون سلطان با مردم به غايت اندك بود طاقت نياورده فرار كرد و به قلعهء ارك گريخت و يلبغا تعاقب نمود . ابن محنتى ( ؟ ) كه يكى از تربيت كرده‌هاى سلطان بود حلال نمكى را در ميان مصريان اختراع كرد و بر سر راه يلبغا آمد و جنگ كرده و او را مانع از رسيدن به سلطان شد . جنگ به دور و دراز كشيد . اما ابن محنتى ندانست كه سلطان به قلعه رسيد يا نه ، و مردم بر يلبغا بسيار جمع شده ابن محنتى شكست يافت . چون سلطان به قلعه درآمد ، عزيمت به طرف شام جزم نموده و از دروازهء ديگر با لباس ناشناخت پايين آمده روان شد و به دست مردم يلبغا كه نزديك به قلعه آمده بودند گرفتار شد و قبل از طلوع آفتاب به قتل رسيد . و در آن وقت سى ساله بود و مدّت سلطنتش در اين مرتبه شش سال و هفت ماه بود . و عجب آنكه او به واسطهء بىوفايى امراى مصر اكثر ايشان را قتل كرد و غلامان خود را تربيت كرد و به نهايت اعتبار رسانيد و آن بداصلان لااقل به طريق امراى سابق عمل نكردند ؛ چه ، ايشان حسن را مرتبهء اول كه عزل كردند به حرمت تمام نگاه داشتند و اوقات گذار خوب به جهت او تعيين كردند ، و اين حرام نمكان در لحظه او را هلاك كردند . القصه محمد بن حاجى را كه به مظفر نسبت داشت به پادشاهى برداشتند و ملك منصور لقب نهادند . اما احوال مملكت ماوراء النهر در اين سال آن است كه از زمان ترمشيرين خان تا اين غايت كه چهل سال بود ، بيست خان در الوس جغتاى خان حاكم شده بودند و اوضاع آن ولايت در نهايت اختلال رسيده بود . تغلق تيمور خان بن اغل خواجه بن دوآ خان كه حاكم جته بود و ماوراء النهر به حسب ارث و استحقاق به او مىرسيد ، فرصت يافته با لشكر فراوان عزيمت اين طرف نمود و از نواحى آب خجند الغ تيمور و حاجى بيگ و بيگ جنگى را پيشتر روان كرد و چون اين سه كس از آب خجند عبور كردند ، امير بايزيد جلاير ايشان را متابعت نموده هر چهار به اتفاق روى عزيمت به شهر سبزوار آوردند . امير حاجى برلاس